" Олох диэн үтүөкэннээх бэлэх,
онон олох саҥа күнүгэр махтаныах тустаахпыт"
Ларионовтар төрүт олохторо Лоомтукаттан 25 көстөөх Балаҕаччы диэн алааска Таҥхала үрэх үрдүгэр ааспыт. Бүөччээннээх Балбаара тоҥмуту ириэрэр, аччыктаабыты аһатар хойуу чэйдээх, өлгөм астаах ыалдьытымсах саха үтүө ыала эбиттэр. Бүөччээн кырыымчык кэмҥэ үгүс ыалы булдунан-аһынан күндүлээн кыһалаҕаттан быыһаабыт Саха АССР байанайдаах чулуу булчута.
Варвара Николаевна ааспыт икки үйэни хаппыт, сэбиэскэй былаас көмөтүнэн оҕото наука үрдүк чыпчаалыгар тахсарын көрбүт, ыал оҥорбут уонна киэҥ сиргэ аатын ааттаппыт дьоллоох Ийэ буолар.
Балбааралаах Бүөччээн уон алта оҕолоруттан тутан хаалбыттара соҕотох Володя буолан, уолларын олус таптыыллара, кини сырдык-ыраас инникитин туһугар ис сүрэхтэриттэн кыһаналлара.
Володя төрдүс кылааһы бүтэрэригэр оскуолата сэттэ кылаастаах буолбут.
Володя үөрэҕиттэн иллэҥ кэмигэр кинигэни олус сөбүлээн ааҕара.
Бу курдук, Бүөччээннээх Володялара сайынын оттоон, кус оҕолоон, кыһынын үөрэнэн уонна дуобакка күрэхтэһэн Тыыллыма сэттэ кылаастаах оскуолатын туйгуннук бүтэрбит.
1953 сыллаахха салгыы үөрэнэр баҕалаах эксээмэнэннэрин барытын туйгун сыанаҕа туттаран Майа орто оскуолатыгар ахсыс кылааска киирбит.
Володя үөрэнэр 10 «а» кылааһыгар 26 оҕо үөрэнэрэ: 7 кыыс, 19 уол. Кылаас салайааччынан Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо, физика учуутала Николай Терентьевич Алексеев үлэллээбит.
Володя общественнай личность буола үүнүүтэ-сайдыыта оскуолаттан саҕаламмыт. Лоп бааччы тыллаах, дьоһуннаах уолу учууталлар бэлиэтии көрөннөр бэйэлэрин көмөлөһөөччүлэрэ гынан оскуола учкомугар талбыттар. Кини ыытар субуотунньуктара уонна да атын общественнай тэрээһиннэрэ үрдүк таһымнаахтык баралларын бииргэ үөрэммит доҕотторун ахтыылара кэрэһэлииллэр. Володя комсомольскай тэрилтэ секретарынан үлэлиир кэмнэригэр үгүс үлэни ыыппыт.
«Я верил в своих друзей, в их силу, в их силу воли:
давал просто косвенно понять, что лишь стоит достичь
некоторой внутренней собранности, то будет все хорошо».
«Без преувелечения могу сказать: годы учёбы в МВТУ
им. Н.Э. Баумана были решающими в моей судьбе».Владимир Петрович үөрэнэр кэмнэригэр училище преподавателларынан «техническэй өй-санаа титаннара», уһулуччулаах учуонайдар Г.А. Николаев, С.Д. Пономарев, О.Н. Браткова, Н.Н. Рубцов, Г.А. Шаумян, Н.Н. Прохоров, С.А. Куркин, Х.А. Арустамов, В.М. Коган, В.А. Винокуров, И.Н. Веселовскай, В.В. Фролов, Е.К. Зверев үлэлииллэр эбит. Саҥаны билиигэ, сайдыыга Владимир Петрович улуу учуонайдар биэрэр билиилэрин ууну омурдубакка да иһэрдии эрчимнээхтик сомсубутунан барбыт. Математическай анализ, начертательнай геометрия, Арустамов черчениятын сорудахтарын ийэ көлөһүнүн харыһыйбакка, кыһамньылаахтык толорбут, бырайыктааһыҥҥа хорутуулаахтык үөрэммит.
Владимир Петрович чулуу академик буола үүнүүтүгэр-сайдыытыгар, айылҕаттан бэриллибит сытыы өйүн таһынан, үөрэммит училищетыгар ылбыт балысхан билиити оҥкул буолбута саарбаҕа суох. Володя үөрэнэр кэмигэр Москватааҕы Лихачев аатынан, Ленинградтааҕы Свердлов аатынан уонна носуостары, компрессордары оҥорор «Борей» собуоттарга уһун болдьохтоох практикаларга дьарыктаммыт.
Володя Москватааҕы энергетическэй институт Лефортово диэн устудьуоннар олорор кыракый куораттарын уопсайыгар киирбит. Саха сириттэн Костя Шаринныын, Спиридон Сосинныын, Виктор Перписовтыын, Ганя Габышевтыын, Нестор Гуриновтыын ыкса доҕордоһоро. Кэлин ахтыытыгар Доня Сосинныын 1957 сыл саҥа дьылын «Энергетик» стадион катогугар хаҥкылыы сылдьан көрсүбүт көрдөөх түгэннэрин бу курдук иһирэхтик суруйар: «Раскрасневшиеся , радостные поднимали стаканы с компотом за Новый год. Это было время «триумфального шествия» по киноэкранам картины «Карнавальная ночь» - молоденькая Людмила Гурченко стала буквально национальной героиней».
Володя олорор уопсайыгар устудьуоннар биэчэрдэрэ, үҥкүүлэрэ ыытыллар «Кыһыл муннук» диэн хос баар эбит.
Володя ордук ыкса Кытай устудьуоннарын кытта доҕордоспута, олортон биирдэстэринэн Ма Чжи Хэ уонна Ли Пен буолаллар. Ли Пен кэлин КНР премьер-миниистирэ буола үүммүт.
("Владимир Петровичтыын алтыспыппыттан дьоллоохпун", 2008 с)
Володя Ларионов устудьуоннуур сылларыгар спортка
Владимир Петрович устудьуоннуур кэмнэригэр үөрэҕиттэн быыс булан спорт кулууптарга дьарыктаммыт. Лефортовскай пааркаҕа кросска сүүрэр, волейболлуур, баскетболлуур, хаҥкылыыр эбит. Ону сэргэ, велосипед секциятыгар суруттаран төрдүс кууруска диэри утумнаахтык дьарыктанан столица сүүмээрдэммит хамаандатын чилиэнэ буолбут. Бауман аатынан училище хамаандата Москва куоракка мэлдьи бириистээх миэстэлэргэ тиксэрэ. Улахан спорт олус элбэх бириэмэни эрэйэрин иһин бастакы разряд нуорматын толорон баран күүһүн-уоҕун үөрэҕэр, дипломнай үлэтигэр уурбут.
Информация ылылынна: "Владимир Петрович Ларионов", 2006 с.
Владимир Петрович Ларионов Москваҕа устудьуоннуур кэмигэр бар дьону сомоҕолуур өрөгөйдөөх үрдүк үөрүү икки түгэнигэр кыттыбыт. Ол – 1957 сыллаахха Москваҕа ыытыллыбыт эдэр ыччакка уонна устудьуоннарга аналлаах Аан Дойдутааҕы фестиваль уонна 1961 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Юрий Гагарин космоска көтүүтэ буолар.
Ол туһунан кини «Уроки детства и юности» ахтыытыгар бу курдук суруйар:
«Фестиваль аһыллыытын күнүн өйдүүбүн. «ВДНХ» иннигэр киирии площадкаларга делегациялар колонналаан тураллара! Араас омук ыччата открыткалары, шариктары, значоктары, сувенирдары хардары-таары бэлэхтэһэллэрэ. Бу, арааската, биһиги сирбитигэр Аан Дойду эдэр ыччатын аан бастакы улахан алтыһыыта, сомоҕолоһуута этэ».
Үрдүк үөрэх кыһатын бүтэрии
Владимир Петрович оскуола саҕаттан сүрүн баҕа санаатынан төрөөбүт Сахатын сиригэр, норуотугар туһалаах киһи буола улаатыы этэ.
Төрөөбүт дойдутугар, төрүт алааһыгар, төрөппүттэригэр күүстээх ахтылҕаны тулуйан, киэҥ сиргэ улуу омуктар кэккэлэригэр биир кэрдиискэ сылдьыбыт, ону ааһан, бастыҥнар ахсааннарыгар киирсэри ситиспит дьулуурдаах уол Володя 1962 сыллаахха Н.Э. Бауман аатынан Москватааҕы үрдүкү технический училищены туйгуннук бүтэрэн «Технология машиностроения, металлорежущие станки и инструменты» диэн идэни баһылаан, баҕа санаатын хоту тапталлаах Сахатын сиригэр үлэлииргэ анаммыт.
Владимир Петрович наукаҕа үрдүк ситиһиитин иһин Москватааҕы Бауман аатынан үрдүкү технологическай училище чулуу выпускниктарын галереятыгар сахалартан бастакынан киирбитэ. Кини бу үрдүк ааты 2002 сыллаахха үөрммит университета 172 сааһын туолуутугар ылбыта. Владимир Петрович бубочуотунай галереяҕа А.Н. Туполев, С.П. Королев курдук Ааг Дойдуга албан аатырбыт бөдөҥ учуонайдары кытта биир кэккэҕэ турбута, манна кини 59-с киһиннэн киирбитэ.
Владимир Петрович 1962 сыллаахха Н.Э. Бауман аатынан Москватааҕы үрдүкү технологическай училищены ситиһиилээхтик бүтэрэн, төрөөбүт дойдутугар ССРС наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалыгар анаммыт. Наукаҕа үлэтин массыыналар уонна металлоконструкциялар тымныыны тулуйумтуо буолууларын чинчийэр бөлөххө лаборанынан саҕалаабыт. Ситиһиилээх үлэтин түмүгүнэн, түөрт сылынан филиал профсоюһун салайааччыта буолбут.
Владимир Петрович научнай үлэтэ Аан Дойду таһымыгар тиийэ сайдарыгар Киевтааҕы Патон аатынан электро-сварка институтка «Хрупкие разрушения сварных соединений в условиях Северо-Востока СССР» диэн тиэмэлээх кандидатскай диссертациятын көмүскээбит.
Владимир Петрович Ларионов – талааннаах тэрийээччи уонна салайааччы. 1968 с. РНА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалыгар сыбаарка лабораториятын тэрийбит. Онно олоҕуран, кини көҕүлээһининэн 1970 с. Хотугу сир физико-техническэй проблемаларын интститута тэриллибит.
1986 с РНА Сибиирдээҕи салаатын Хотугу сир физико-техническэй проблемаларын интститутун дириэктэринэн анаммыт, оттон 1987 сыллаахха профессар учуонай аатыгар бигэргэниллибит. 1990 с. «Машиностроение» исписээлнэһигэр массыынаны оҥоруу, механика уонна процесстары салайыы проблемаларын чинчийэр салааҕа ССРС наукатын Академиятын чилиэн-корреспонденынан талыллыбыт. 1991 с. Хоту дойду физико-техническэй проблемаларын холбоһуктаах институтун генеральнай дириэктэринэн анаммыт.
Владимир Петрович Ларионов – 300-тэн тахса научнай үлэ, 17 монография ааптара.
1990 с. ССРС наукаларын Академиятын чилиэнинэн талыллыбыт. 1992 – 1997 сылга диэри РНА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи научнай киинин Президиумун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.
Владимир Петрович сахалартан бастакы техническэй наука доктора, сахалартан бастакы ССРС Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспондена, Сибиир уонна Хотугу сир норуоттарын бастакы Россия Наукаларын Академиятын академига.
2003 сыл муус устар ыйыгар РС(Я) Президенин укааһынан В.П. Ларионовка «Саха республикатын бочуоттаах олохтооҕо» аат, эмиэ бу сыл Куорат Күнүгэр «Дьокуускай куорат бочуоттаах олохтооҕо» аат иҥэриллибитэ.
2004 сыл кулун тутар ыйын 4 күнүгэр Владимир Петрович үлэ үөһүгэр сылдьан олохтон туораабыта. Төрөөбүт дойдутун сайдыытын, саха норуотун инникитин туһугар олоҕун анаабыт чулуу учуонай, наука тэрийээччитэ – Владимир Петрович Ларионов сырдык аата кэнчээри ыччат кэккэтигэр ааттаныа, бар дьон сүрэҕэр-дууһатыгар сырдыгы угуттуу сыдьаайыа.
Музейдар уонна үөрэх тэрилтэлэрэ
интервью
Дьоҕудай алааһыгар олохтоох, ийэбинэн эһэбэр Киргиэлэйэп уйбааннаахха – Чыбыыларга күүлэйдии барарым. Кэлэ-бара Майаҕа баар аймахтарбар хонор-өрүүр буоларым. Спиридон Иванович Сосиннаахха тохтоотохпуна, Володя Ларионов Люциялыын экзамеҥҥа бииргэ бэлэмнэнэллэрин көрөр этим. Аһылыкка саҥаһым Мария Петровна остуолга ыҥыртыыра. Оччоҕо тахсан чээйдэһэллэрэ.
Кэлин кэргэннии буолан баран, Люция ийэтинэн аймаҕар Киргиэлэй Искирээбиннээххэ Моорук суолатыгар сайын аайы күүлэйдии кэлэллэрэ. Хойукку киэһээҥи чэйгэ күтүөппүт Володя (дьонум өрүү инньэ дэһэллэрэ) киирэн, аҕабынаан наҕылыччы кэпсэтэллэрин сөбүлүүллэрэ.
Владимир Петрович Ларионов ССРС наукаларын академиятын Саха сиринээҕи филиалын физико-техническэй проблемаларын институтун тэрийбитэ уонна дириэктэринэн үлэлээбитэ. Мин тыа учуутала киһи хам-түм көрсөн кэпсэтээри гыннахпына, үлэтигэр мэһэй буолумаары, кабинетыгар соҕотоҕун билэн эрэ баран киирэбин. Өрүү үөрэ көрсөрө: «Костя кэллэ! Аас-аас!», – диэн буолара.
Ийэбит таайбыт туһунан элбэҕи кэпсиирэ, онтон манныгы өйдөөн хаалбыппын: «…Иккис кууруһу бүтэрэн баран Бүтэйдээххэ бииргэ төрөөбүт бырааппынаан Карыллыын велосипедынан 80-н тан тахса километрдаах сиргэ тиийэн кэлбиттэригэр соһуйбутум, үөрбүтүм», - диэн. Онно ийэбэр дуоһуйа сынньанан, сылаас үүттээх чэй иһэн, минньигэс аһын аһаан,үөрэн-көтөн барбыттар. Владимир улахан спортсмен эбит, кини аатын ылбыт убайбыт Володя Попов эмиэ спортсмен, тустуу маастара этэ.
Биһиги оҕолор таайбыт холобуругар улаатан, бары үчүгэй үөрэхтээх үс оҕо физик идэтин, икки оҕо «тутууһут» идэлээх буолбуппут. Убайбыт Валерий Попов Саха Государственнай Университетын физико-техническэй факультетын кыһыл дипломунан бүтэрбитэ, «Ленискэй стипендиат», онтон кандидатскайын көмүскээн билигин да Владимир Петрович тэрийбит институтугар үлэлии сылдьар.
1. В.П. Ларионов: (В помощь учителю по изучению жизни и деятельности академика Ларионова). Составители В.С. Назарова, Е.С. Попова. – Майя, 2006 – с 64.
2. В.П. Ларионов. Статьи, выступления, интервью, воспоминания. Составители Н.П. Апросимова; Ответственный редактор А.А. Томтосов – Майя, 2006 – с 500
3. В.П. Ларионовтыын алтыспыппытынан дьоллоохпут: ахтыылар/хомуйан оҥордуҥлар Е.С. Попова, В.С. Назарова. – Дьокуускай: Компания “Дани Алмас”, 2008 – с 232
4. Вокруг имени твоего... (Материалы декады, посвященной 75-летию В.П. Ларионова). Составители С.К. Игнатьева, А.Р. Луковцева – Якутск; издательство АОУ РС(Я) ДПО ИРО и ПК имени С.Н. Донского 2, 2013 – с 288
5. В.П. Ларионов. Время забот и надежд... Некоторые выступления и публикации последний лет – составитель Н.П. Опросимова – Якутск, 1997 – с 320
Туһаныллыбыт сайтар:
1 wikipedia
2 canva
3 яндекс
4: фильм о Ларионове
